Birinci Umumi Müfettişlik raporlarına göre Bitlis (1927-1952) / Bitlis according to First General Inspectorate reports (1927-1952)

Abstract

Türkiye Cumhuriyeti Devleti kurulduktan sonra tek parti hükümeti idari teşkilatını güçlendirmek ve bölgesel kalkınmayı sağlamak amacıyla Umumi Müfettişlik kurumunu oluşturmuştur. Birinci Umumi Müfettişlik Teşkilatı 1927 yılında, Merkezi Diyarbakır olmak üzere Bitlis, Elâzığ, Urfa, Van, Hakkâri, Diyarbakır, Siirt ve Mardin bölgelerini kapsayacak şekilde kurulmuştur. Türkiye'de kurulan umumi müfettişliklerin amaçları arasında bölgesel kalkınmayı sağlamak da yer almaktadır. Müfettişlikler, kuruldukları bölgelerin güvenlik, eğitim, sağlık, ulaşım, yerleşme ve konut gibi ihtiyaçlarını çağın koşullarına uygun hale getirmeye çalışmıştır. Diğer yandan sorumlu oldukları coğrafyalarda köy kalkınması alanında da üstün çabalar sarf etmiştir. Bu çalışmada Umumi Müfettişlik Teşkilatı'nın Bitlis'teki siyasal, sosyal, kültürel, ekonomik alanlardaki faaliyetleri Bitlis halkı ile bölge üzerindeki etkileri birinci ve ikinci el veri kaynakları kapsamında incelenmiştir. Elde edilen bulgular doğrultusunda Birinci Umumi Müfettişliğin, Bitlis'te asayiş ve güvenliği sağlama, ortak bir dil ve kültür oluşturma, halkı modernleştirme, okuryazar oranını arttırma, bulaşıcı hastalıklar ile mücadele etme, bölgedeki doktor ihtiyacını giderme, tarım ve hayvancılık alanında halkı bilinçlendirme, sosyal aktivite gibi konularda çalışmalar yürüterek bölgede olumlu kazanımlar elde ettiğine ulaşılmıştır. Öte yandan Birinci Umumi Müfettişliğin halkı zorla göç ettirme ve iskân politikası bağlamlarında da çeşitli misyonlar üstlendiği saptanmıştır. Söz konusu Birinci Umumi Müfettişlik Teşkilatı diğer müfettişlik teşkilatları gibi, 1927-1952 yılları arasına kadar varlığını sürdürmüştür. Demokrat Parti'nin iktidara gelmesinin ardından meclis kararı ile kaldırılmasına karar verilen, Umumi Müfettişliğin mallarına hazine tarafından el konulmuştur. Anahtar Kelimeler: Birinci Umumi Müfettişlik, Bitlis, Halkevi, Köy Enstitüleri, Varlık Vergisi, Toprak Kanunu, Asayiş, Sağlık, Eğitim.